TURF   LEEFT !

In westelijk Noord-Brabant en het noorden van de provincie Antwerpen leeft de turfgeschiedenis als nooit te voren. Tal van initiatieven hebben al een tastbaar resultaat opgeleverd en vele andere lopen nog. Het gaat om de streekgeschiedenis in de jaren 1250 - 1750, toen hier een uitgestrekte veenlaag werd opgeruimd om er turf van te maken, of er zout uit te winnen. Het is een uniek stuk geschiedenis dat deze streek onderscheidt van andere streken in de Nederlanden. Hoe lang het ook allemaal geleden is - de laatste turf werd 270 jaar geleden naar Breda verscheept - toch is er in het landschap nog van alles van te zien, als je maar weet waar te kijken.

Hier volgt een hopelijk compleet overzicht van wat er al gerealiseerd is en van de verdere plannen.

VELDEXPOSITIE ‘Verdwenen Venen’

Op 19 oktober 2017 wordt op het landgoed De Pannenhoef een eerste veldexpositie over het fenomeen van de Verdwenen Venen geopend. Ook zijn in die omgeving enkele nieuwe veenpalen geplaatst die de dikte van het verdwenen veen aangeven, met bijhorende wandelroute.

REEDS:

ROUTE VAN DE TURF

Een deelproject van Landschappen van Allure, project de Zoom is de Route van de Turf. Op donderdag 31 augustus 2017 (van 10 tot 17.00 uur) is de route in het bijzijn van o.a. gedeputeerde Johan van den Hout officieel geopend.

HERINNERINGSPLEK LOONSE VAART

Op 22 mei 2016 is aan de Heidijk, dat is aan de rand van het voormalig Vlijmens Ven bij Vlijmen bij Den Bosch, een herinneringsplek voor de Loonse turfvaart in gebruik genomen. Het gaat om het punt waar ooit de middeleeuwse turfvaart van Loon op Zand naar Den Bosch dat ven in ging. Het ven werd in de 19e eeuw drooggelegd en ontgonnen, nog een keertje ruilverkaveld en wordt nu omgeschoffeld naar natuur (geen water). In het kader van dat project heeft men de vaart hier weer in herinnering gebracht. Het gaat om een uitzichtpunt in de vorm van een halve turfschuit, met beneden nog een aanmeerpaal, en een informatiebord. De zware regenval kon het feestje niet bederven!

UITKIJKTOREN en VEENPAAL
Nabij het driegemeentenpunt Wuustwezel - Kalmthout - Zundert staat aan de Sneygaertsweg bij de Hannewiewauweg de uitkijktoren "de Klot", met daarbij ook een veenpaal. Vanaf de toren heb u een ruim uitzicht over een gebied waar tussen 1330 en 1740 een flinke veenlaag is afgegraven. In de toren vindt u ook wat uitleg daarbij. Bovendien is daar in de buurt een stukje van de "dodendraad" uit de Eerste Wereldoorlog gereconstrueerd.

In Nispen is er een TURFTUIN achter de kerk.
Heemkundekring De Heerlijckheijd heeft dit samen met de inwoners van Nispen gerealiseerd. Tegelijkertijd werd daar ook het hele kerkplein heraangelegd.

TURFBELEVINGSPUNT aan de Mikvaart in Essen-Horendonk.
Door een samenwerking van het Regionaal Landschap de Voorkempen, Gemeentebestuur Essen, MarkAante Kempen en VVV De Tasberg is er een mooie locatie ontstaan die toont hoe er in de regio turf werd gewonnen en via de vaarten werd vervoerd naar de havens in de omgeving. Zo is er een sculptuur van een turfsteker, een turfdrager en een turfschip te zien. De veenpaal met toepasselijk gedicht laat zien hoeveel hoger het veenlandschap hier vroeger was en een doorkijkpaneel toont bovendien een tafereel van het vervoer van turf over het water. Voor fietsers en wandelaars is het een aangenaam rustplekje geworden met zitbanken om te genieten van dit alles.


Op 22 november 2013 verscheen bij Pictures Publishers te Woudrichem: Verdwenen Venen. Een onderzoek naar de ligging en exploitatie van thans verdwenen venen in het gebied tussen Antwerpen, Turnhout, Geertruidenberg en Willemstad 1250 - 1750. Actualisering 2013. Jawel, het boek uit 1989, maar dan bijgewerkt met de resultaten van het onderzoek uit de jaren 1985 - 2013, uiteraard nu in kleur en zelfs tegen een heel schappelijke prijs: 25 Euro! Klik hier om meer te lezen en te bestellen.

VEENPALEN (2013 - 2014)
In de streek van de verdwenen venen worden "veenpalen" geplaatst. Die komen er in twee uitvoeringen: kleintjes en grote. De kleintjes zijn puur bedoeld als herinneringen aan de turfgeschiedenis. De grote veenpalen proberen duidelijk te maken hoe dik de veenlaag was die ooit op die plaats gelegen heeft. De eerste veenpaal ooit staat in Holme Fen, in de Engelse Fenlands. Die paal werd in 1850 gefundeerd in de harde ondergrond van een veen dat men wilde gaan ontwateren. Er was discussie: het veen gaat sterk inklinken, of niet. Het resultaat is duidelijk: de paal die ooit tot het maaiveld reikte, steekt er nu 4 meter boven uit! Het idee van de veenpaal werd ook al in Waterland in Noord-Holland een keer toegepast.

TENTOONSTELLING, rondreizend
U kunt deze tentoonstelling ook bij u laten plaatsen. Voor afspraken daarover neemt u contact op met de heer C.A.J. Rops, Heemkundekring De Vrijheijt van Rosendale, Nispensestraat 115, 4701 CV Roosendaal, email: crops @ hetnet.nl In mei 2013 sierde deze tentoonstelling de Grote Kerk van Breda.

FIETSROUTES “Weg van de turf“ (2012)
Fietsrouteboek met 9 routes door het prachtige West-Brabantse landschap langs punten die herinneren aan de historische turfwinning. Een uitgave van de Werkgroep Herleving Turfhistorie West-Brabant. Het 100 pagina’s tellende fietsrouteboekje is voor slechts € 2,50 te koop bij onder andere de heemkundekring van Nispen. Email: info @ heemkundenispen.nl; Telefoon: 00 - 31 - (0) 16 53 65 210). Helaas uitverkocht!

LESSEN op internet (2012)
Op http://www.wegvandeturf.nl/ staat voor leerlingen van groepen 7 en 8 van de basisschool en klas 1 en 2 van het voortgezet onderwijs een interactief lessenpakket klaar! De lessen zijn overigens zeker ook interessant voor volwassenen die meer willen weten over 500 jaar turfgeschiedenis in West-Brabant en de Noorderkempen.

BOEKJE “ABC van de turf” (2013)
Aan de hand van dit 'Turf-ABC' wordt door Michaël Cassaert op 50 geillustreerde bladzijden vijf eeuwen turfwinning in de streek uit de doeken gedaan. U kunt het boekje bestellen bij het Regionaal Landschap de Voorkempen vzw, Kasteeldreef 55, B 2980 Zoersel, email: info @ rldevoorkempen.be; Telefoon: 00 - 32 - (0) 33 12 87 11.

DAG VAN DE TURF (2013)
Op zondag 23 juni 2013 werd de "Dag van de Turf" gehouden: een fietstocht langs vennen, vaarten en verdwenen venen. Al fietsend terug in de tijd om kennis te maken met een grenzenloze turfgeschiedenis. Onderweg was er heerlijk turfbier, turfgebak, turfijs, turfverhalen en het boekje "ABC van de Turf". Helaas was het bar en boos weer dat toch door tachtig mensen getrotseerd werd. Nog maar eens proberen en hopen op beter weer?

ERFGOEDGIDS “Sporen in het landschap” (2012)
Bij de provincie Antwerpen verscheen in 2012 het met prachtige foto's van Stefan de Wickere verluchte boek: Leenders, K.A.H.W.. Sporen in het landschap. Vijf eeuwen turfwinning tussen Wuustwezel en Roosendaal. Antwerpen (Openbaar Kunstbezit Antwerpen), 2012. (Erfgoedgids 14, 88 p., ill, krtn, litopg., ISBN 978 907 609 993 4) Het kost 10 Euro en u kunt hetbestellen, telefonisch of via mail, bij het Cultuurloket van de provincie Antwerpen - tel.: 00 - 32 - (0) 32 40 66 30 - mail: cultuurloket @a dmin.provant.be)

RAPPORT “Reconstructie landschap De Maatjes” (2011)
Een overzicht van relicten uit de turftijd in de omgeving van Nieuwmoer en Achtmaal is te vinden in: Leenders, K.A.H.W.. Historische reconstructie van het landschap rond het Vlaams en Nederlands Natuurreservaat De Maatjes. Den Haag, 2011. (3 delen, 81 blz., eigen uitgave) Lees het hier (33 MB)

RAPPORT over  "Vrede Oord" in Zundert (2011)
De geschiedenis van de landgoederen De Moeren, In den Anker en Vrede Oord, alle te Zundert en voortgekomen uit de turfwinning, wordt beschreven in: Leenders, K.A.H.W.. Vrede Oord (gemeente Zundert) Veen, turf en landgoed. Den Haag, 2011. (62 blz, eigen uitgave) Lees het hier (8 MB)

RAPPORT over Verdronken Oorden (2006)
Al weer in 2006 verscheen het rapport Kluiving, S.J., N. Brand, G.J. Borger (red.). De West-Brabantse Delta: een Verdronken Landschap Vormgegeven. Amsterdam (VUA), 2006. (Geoarchaeological and Bioarchaeological Studies, Volume 7). (209 blz., afb., krtn., ISBN 90 77456 07 4). Dit rapport was vooral gericht op toekomstige landschapsarchitectuur, maar bevat ook veel oude en nieuwe gegevens over de verdronken oorden en streken langs de Schelde en in noordwstelijk Noord-Brabant.

ONTDEK DE BRABANTSE WAL (2012)
De Brabantse Wal torent hoog boven de venen uit, maar die worden toch ook besproken in: Weert, W.C. de (red.) Ontdek de Brabantse Wal. Ossendrecht (Stichting de Brabantse Wal), 2012. (384 blz., ill., krtn., lit., index, geen ISBN) 29,95 Euro.

INTERNET: Turfdatabank, Venenkaart en turf-hot spots.
De gegevens over de ligging van de verdwenen venen, de turfvaarten, de havens, de zoutketenbuurtjes en de verdronken oorden zijn op te zoeken op de Turfatlas.

DE ARCHEOLOGIE VAN DE VEENPERIODE
De archeologie van de veenperiode is vrijwel volledig braakliggend terrein. Relicten uit deze periode worden zelden in het cultuurhistorisch beleid opgenomen. Met de huidige hulpmiddelen moet dat een stuk beter kunnen. Op 9 oktober werd dat uiteengezet aan de Nederlandse archeologen. Zie en hoor die lezing hier! En verder lezen kan ook: Lees verder...

TOEKOMST

Turfbelevingsbox
In 2015 wordt met subsidie van van Toerisme Provincie Antwerpen gewerkt aan het samenstellen van een "Turfbelevingsbox". De inhoud van de turfbelevingsbox bevat het ABC van de turf, alsook een vijftal fiches met wandel/fietsroutes. De routes zullen themalussen worden op het wandel/fietsknooppuntennetwerk. We trachten de routes natuurlijk zoveel mogelijk langs de veenpalen te laten komen.

Route langs turfhotspots
In de Turfatlas zijn al ongeveer 400 punten aangegeven en beschreven waar nog iets van de turf- en zoutwinningstijd te zien is. Het ligt voor de hand die gegevens via een app beschikbaar te maken van de bezoekers van de streek. De veenpalen kunnen er ook in opgenomen worden.

Reconstructie spui of aquaduct
Een lang gekoesterde wens is de reconstructie van een spui (eenvoudige sluis in turfvaart) of zelfs een aquaduct (waarmee een turfvaart over een beek ging). In het kader van Landschap van Allure kan dat misschien zelfs wel lukken!

Fysieke vaar-, fiets- en wandelroutes langs de Zoom
In het kader van Landschap van Allure worden wandel- en fietspaden aangelegd zodat men de Zoom, dat is de oude Bergen op Zoomse turfvaart, makkelijker kan beleven. Zelfs wil men de Zoom en andere vaarten weer bevaarbaar maken.

Fietsroute langs de Bredase Turfvaart
Merkwaardigerwijze ontbreekt een fietsroute langs de Bredase Turfvaart. Die moet er ook nog eens komen! Een ruwe schets is gereed, maar wie werkt het af?

De zoutwinningsgeschiedenis
De belangstelling gaat de laatste tijd erg uit naar de turfwinning, maar vooral in de Noordwesthoek was ook zoutwinning een vorm van veen-exploitatie. De zoutwinning leidde er zelfs tot langdurige overstroming en de vorming van het kleipolderlandschap dat we nu kennen. Heel veel gegevens zijn al verzameld en staan ruw bijeen, maar daar moet wat beters van te maken zijn. In hoofdlijn zijn deze gegevens verwerkt in het boek Verdwenen Venen, maar voor de details was daarin geen plaats. Ook in het terrein zou er best iets mee gedaan kunnen worden.

ORGANISATIES

De volgende organisaties zijn (ook) met de veengeschiedenis van de streek tussen Antwerpen, Turnhout, Geertruidenberg en Willemstad bezig:

Stichting de Brabantse Wal http://www.brabantsewal.nl/

Regionaal Landschap de Voorkempen vzw http://www.rldevoorkempen.be/r/home


Versie 27 juni 2017.