Nij Altoenae is nu nog een buurtschap van Sint Annaparochie, hoofdplaats van de gemeente het Bildt in het noordwesten van Friesland. Maar het heeft een kerk, een school, een dorpshuis, kortom: genoeg om een dorp te worden. Veel inwoners van de kern van Nij Altoenae willen dat al jaren. Hun kern is een volwaardige, met een druk en actief verenigingsleven, en het wordt eens tijd dat Nij Altoenae erkenning krijgt. De bewoners van het buitengebied denken er anders over. Zij hebben niks met Nij Altoenae en willen graag bij Sint Annaparochie blijven horen. Een adreswijziging, meer verandert er niet, voor zowel voor- als tegenstanders. Het is puur een gevoelskwestie met een geschiedenis die eeuwen teruggaat

Om zo veel mogelijk mensen tevreden te houden, stemde de gemeenteraad eind december in met een tussenoplossing. De kern van Nij Altoenae - die nu binnen de 'bebouwde-kom-borden' valt en waar dorpshuis, kerk en school staan - krijgt in elk geval de dorpsstatus. Het gebied om die kern heen wordt in drie delen geknipt. De bewoners van die drie delen mogen de komende weken in een volksraadpleging afzonderlijk beslissen of ze bij Nij Altoenae willen horen of dat ze bij Sint Annaparochie willen blijven. In theorie kan het dus zo zijn dat Sint Annaparochie straks onderbroken wordt door Nij Altoenae en daarna weer verder gaat. Op 16 februari beslist de gemeenteraad.

De kwestie houdt de bewoners van het gebied al decennialang bezig. Jan Hoogland, bewoner van het buitengebied, stemt tegen. 'Ik heb net zo veel recht om erbij te horen als om erbuiten te blijven. Ik heb er gewoon helemaal niks mee. Ik ben georiënteerd op Sint Annaparochie.' Hij erkent dat het om weinig meer gaat dan om een adreswijziging, maar dat maakt niet uit. Het is een principekwestie. Volgens Hoogland is de strijd vooral een emotionele. Tegenstanders durven niets te zeggen omdat hun kind dan niet meer op feestjes mag komen. En bij een uitje van de vrouwenvereniging werd 'per ongeluk' iemand vergeten. 'Hoe langer emotionele conflicten spelen, hoe minder toegeeflijk mensen worden.'

Het oorspronkelijke plan was om van het hele gebied, tot aan de Waddenzee, een dorp te maken. Samen met andere tegenstanders bedacht Hoogland een alternatief. Binnen de borden wel een dorp, daarbuiten niet. De VVD en de werkgroep het Bildt waren voor, maar de rest van de gemeenteraad (vooral CDA en PvdA) schoot het af. 'In plaats van eindelijk door te pakken, komen ze met deze volksraadpleging', moppert Hoogland.

Wrang genoeg willen ook de voorstanders geen referendum, zegt Adriaan Stap, voorstander van het eerste uur. Veel te beïnvloedbaar, weet hij. In 1999 nog werd op een paar stemmen na de opkomstnorm niet gehaald, volgens Stap omdat de tegenstanders hadden opgeroepen niet te gaan stemmen. 'Wij verloren, terwijl de meerderheid voor de gehele dorpsstatus was.'
Stap vermoedt dat er oude vetes spelen, heel gechargeerd gesteld tussen de liberale boeren (die tegen zijn) en de christelijke arbeiders (die voor zijn). Nij Altoenae ontstond rondom de kerk en de christelijke school. 'Niemand durft het uit te spreken. Maar ik ben ervan overtuigd dat dat het is.'

Staps emoties zitten hoog. Al drie generaties lang zit de familie in het bestuur van de christelijke school, de enige school in Nij Altoenae. 'De mensen hier hebben met zuurverdiende centen gestreden om de school bij elkaar te krijgen. Er kwam een school, een kerk en daar groeide een gemeenschap omheen. De gemeente moet die nu erkennen.'
Alleen de dorpsstatus voor de bebouwde kom is beter dan niets, maar niet goed genoeg, vindt Stap. Zeker omdat de andere dorpen in de gemeente eerder wel in tweeën werden geknipt toen er een plaats bij kwam.

Ook burgemeester Van der Werff had liever gezien dat er een knoop werd doorgehakt. 'Blijkbaar leeft er toch een bepaalde angst om te beslissen', zegt de burgemeester 'Maar aan de andere kant is deze constructie de meest democratische oplossing denkbaar. De raad legt zich neer bij wat de meerderheid van de bevolking vindt. Dat is dan weer goed, natuurlijk.'

Broedertwist en godsdienstgeschillen

De oude tegenstellingen stammen uit de negentiende eeuw, vertelt Johan Frieswijk, historicus bij de Fryske Akademy in Leeuwarden.
Het Bildt is een van de weinige gebieden in Friesland waar echt grote boeren zaten. De meesten van hen pachtten hun land van grote landeigenaren. De arbeiders kwamen in opstand tegen de lage lonen en slechte omstandigheden. 'Zij verenigden zich in 'Broedertrouw', de eerste arbeidersvereniging van Nederland. Broedertrouw ging ten onder toen de landeigenaren, veelal uitwonende Friese adel, het de boeren verbood Broedertrouwleden in dienst te nemen. Maar de arbeiders lieten het er niet bij zitten en richtten een nieuwe vereniging op. Daar waren ze in het diepste geheim lid van.'
Maar er speelt volgens Frieswijk nog iets anders mee. 'Veel boeren zijn hervormd, terwijl de gereformeerde kerk over het algemeen meer een arbeiderskerk is. Op het Bildt kun je een scheidingslijn trekken tussen het onkerkelijke westen en het zeer gereformeerde oosten. Nij Altoenae ligt daar precies tussenin. Ik kan me voorstellen dat zulke historische tegenstellingen heel gevoelig liggen.'