Sterven als asielzoeker. Dieper menselijk leed is haast onvoorstelbaar, vindt kunstenares Det Smeets. Toen ze hoorde dat het Centraal Orgaan opvang Asielzoekers in Sint Annaparochie asielzoekers anoniem begroef, omdat het daar het goedkoopst is, besloot ze samen met andere kunstenaars gedenkbeelden te maken.

Door Marscha van der Vlies

De tiende etage van het voormalige kantoor van de sociale dienst in Utrecht. De verwarming suist. Koffievlekken op de blauwgrijze vloerdekking. De wanden smoezelig, de luxaflex vergeeld. De betonnen kolos, gedoopt tot De Toren van Babel, doet nu dienst als decor voor kunstprojecten.

Tot zondag staan op die kale etage zeven gedenkbeelden tentoongesteld voor zeven naamloos begraven asielzoekers. Over een week worden de monumenten op het kerkhof in Sint Annaparochie geplaatst.

"Hassans naam staat op mijn verjaardagskalender. Ik heb hem nooit gekend, maar hij heeft een plek gekregen." Det Smeets maakte een gedenkbeeld voor de in de Somalische hoofdstad Kismayu geboren Hassan Omar. Hij overleed op zijn 32ste in Smallingerland.

"Ik stelde me voor dat hij midden het leven stond en alles wat inhoud aan zijn leven gaf, achterliet. Ik heb geprobeerd mezelf aan hem te verbinden. Wat ik vooral beleefde was de heftigheid van het gemis dat hij moet hebben gevoeld, terwijl ik niet eens weet of hij een vrouw had of kinderen", zegt de Amsterdamse geëmotioneerd.

Die heftigheid verbeeldt Smeets door vuur als thema te gebruiken. "Vuur kan verterend zijn, maar ook verwarmend." Op Hassans graf - nu slechts een hoopje aarde en een houten paal - komen vijf schalen met rood, zwart en een gele vlam. Ze vijf hebben verschillende hoogten om het bewogen leven te verbeelden. De schalen staan omgekeerd om er een gevende vorm van te maken.

Smeets hoort tot het kunstenaarscollectief Memento. De leden vonden elkaar vijftien jaar geleden door de gezamenlijke strijd om de dood uit de taboesfeer te halen. "Wij waren de eersten die zeiden dat je je eigen stempel kunt drukken op je uitvaart. De dood is sindsdien levend geworden, zeg maar. Commerciële bedrijven hebben de boodschap overgenomen."

Aangrijpend is het beeld voor de doodgeboren Faduma Abhkar Ahmed van de hand van Annet van der Kamp. Haar persoonlijke aanraking en betrokkenheid worden verbeeld doordat de vingerafdrukken van Van der Kamp goed zichtbaar zijn in het klei. Het beeld heeft ronde vormen. In het bovenste deel zit een gat: een doorgang naar een nieuwe wereld of een veilig holletje om in weg te kruipen.